Mehpare Gökalp Bilhan Hocamız

    0
    43
    Mahmut Kuzucuoğlu, ODTÜ Matematik Bölümü, matmah@metu.edu.tr

    Mehpare (Gökalp) Bilhan hocamız 15 Kasım 1943’te Kırklareli’nin Vize ilçesinde doğmuştur. Lise öğrenimini İstanbul, Kandilli Kız Lisesi’nde tamamlamıştır.

    Hocamız Türkiye’den bir burs kazanarak, temel bilimler eğitimi almak üzere Fransa’ya, Paris VI, Pierre-et-Marie Curie Üniversitesi’ne gider. Kafasında atom fiziği olduğu için Fizik Bölümü’ne girer. Ancak o zamanlar Matematik ve Fizik bölümlerinin derslerinin ilk iki yılı ortak yapılmaktadır. Hem matematik hem de fizik derslerini alırken, kendi deyimiyle “fizikteki varsayımlar” Mehpare Hoca’yı düşündürür. Matematikteki kesinlik ona daha cazip gelir ve Matematik Bölümü’ne geçmeye karar verir. Paris kültür ataşesine gidip ben matematik okumak istiyorum der ve gerekçelerini anlatır. Bölüm değiştirmek zordur, ancak Paris kültür ateşesi matematik mezunudur. Mehpare Hoca’yı anlar ve ona yardım eder, yazışmaları yapar. Hocamız Kültür Ateşesi Osman Bener Bey’in adını hiç unutmamıştı. Bu sırada Paris’te Claude Chevalley, François Georges René Bruhat, Henri Paul Cartan, Pierre Samuel gibi cebirin duayenlerinden ders alır. Aynı üniversitede doktora çalışmalarına başlar. Doktora hocası Roger Descombes yönetiminde 1973 yılında:

    “Etude Analytique des Series $L$ Associees aux Caracteres de Hecke” (Hecke karakteri $L$-serilerinin analitik özellikleri üzerine bir inceleme) başlıklı tezini verir.

    1974 yılında Hacettepe Üniversitesi Matematik Bölümü’ne öğretim üyesi olarak katılır. O yıllarda doçent unvanını almak için gerekli olan doçentlik teziyse 1978 tarihli

    “Global Cisimlerde Yoğunluk Teoremleri”dir. (Density Theorems in Global Fields)

    Mehpare hanım, eşi ile birlikte.

    1980 yılında Cahit Arf ve Gündüz İkeda’nın davetiyle ODTÜ Matematik Bölümü’ne geçer. 1980 yılında daha ben ODTÜ Matematik Bölümü 4. sınıf birinci dönemine başlarken, dersimize daha önce bölümde tanımadığım bir hoca geldi. Güler yüzlü sakin tavırlarıyla kendisiyle hemen kaynaşmıştık. Bize dersi B. L. van der Waerden’nın Algebra isimli cebir kitabından anlatacağını söylemişti. Çok bilinen temel cebir kitaplarından biriydi. Böylece biz de Avrupalı öğrencilerle aynı ders kitabını kullanmış olacaktık. Bu tür dersler sayesinde dünyadaki benzer yaş gruplarıyla ortak temeller oluşması sağlanıyordu. ODTÜ Matematik Bölümü’nün verdiği en temel özelliklerden birisi de buydu. Daha sonra yurtdışına doktora eğitimim için gittiğimde bu temel bilgilerin bize ne kadar yüksek düzeyde, detaylı olarak anlatıldığını anladım. Hocamız Paris VI, Pierre-et-Marie Curie Üniversitesi’nden doktorasını 1973 yılında almıştı. Bilgileri taze ve idealist bir matematikçiydi. Kendisi hem matematik anlatımında hem de yazımında çok titiz bir hocaydı. İnci gibi yazısı vardı ve tahtayı çok güzel kullanırdı, tahtayı silmeye kıyamazdınız. Oğulları Haydar ve Ömer’in büyüyüp, Haydar’ın ODTÜ Elektrik-Elektronik Bölümü’ne, Ömer’in de ODTÜ Makine Mühendisliği Bölümü’ne girmesiyle birlikte öğrenciler arasında, Mehpare Hoca’nın çok yumuşadığı söylenirdi.

    Düzce’de düzenlenen Cemal Koç Cebir Günlerinde Rukiye Koç ile birlikte.

    Hocamız Paris’te bulunduğu yıllarda `Law School in Paris’te doktora yapan eşi sevgili hocamız Saffet Bilhan ile tanışır ve Paris’te evlenirler.

    1980’li yıllarda başlayan öğrencilik dönemim hocamızın vefatına kadar sürdü. Bu nedenle geçen süre içerisinde aile ilişkilerini de gözlemleme fırsatım oldu. Aile bağları o kadar kuvvetliydi ki ben her zaman bu ailenin ilişkilerini örnek aldım ve kendi aileme uygulamaya çalıştım. Bu bağların kuvvetliliği, arka arkaya gelen acı olaylar sırasında Mehpare Hocamıza büyük güç vermiştir. Önce annesini sonra kardeşini ve hemen arkasından da eşini kaybetmişti. Bu aile bağlarının ona dayanıklılık sağladığını gördüm. Bu sağlam aile bağları onun acılarını paylaşarak hafifletmesine yardımcı olmuştu.

    Bölümümüzde hocalık yapan benim nesilden sonraki her arkadaşın Mehpare Hoca’dan bir ders almışlığı, beraber ders vermişliği veya akademik bir iş yapmışlığı mutlaka vardır. Kendisi hepimize hocalık, arkadaşlık, meslektaşlık, önderlik ve bazen de annelik yapardı. Günlük problemlerimizle bile ilgilenir, şefkatini hiçbirimizden esirgemezdi.

    Oğulları Haydar ve Ömer’in ikişer çocukları vardır. Mehpare Hocamız sağlığının iyi olduğu dönemlerde ortalıkta görünmüyorsa ya Amerika’ya Defne ile Demir’i ya da İstanbul’a Kerim ile Zeynep’i sevmeye gitmiştir.

    Hocamız yurtdışı ve yurtiçi dergilerde cebirsel sayılar teorisi, sınıf cisimleri teorisi, sınıf sayıları problemleri, sonlu cisimler üzerinde polinomların aritmetik ilerleyişi (progression) ve Tchebotarev kümeleri üzerinde çalışmıştır. Uluslararası yaz okullarında dersler vermiştir. Çeşitli ülkelere akademik ziyaretlerde bulunmuştur.

    Akademik Ziyaretler

    • Université Lille 1 (Fransa), Haziran, 1994.
    • ICTP Trieste (Italy), Temmuz, 1992.
    • Kahire Üniversitesi (Mısır), Eylül 1993.
    • TÜBİTAK Feza Gürsey Araştırma Enstitüsü, yarı zamanlı, 1997-2003.

    Antalya Cebir Günleri konferanslarının konuşmacıları ve katılımcıları arasındaydı. Hocamızın 2010 Kadın Matematikçiler Konferansı’nda yaptığı keyifli konuşmaya, https://www.youtube.com/watch?v=Zw3uXDTx6A0 adresinden “Prof. Dr. Mehpare Bilhan | Tarihteki Kadın Matematikçiler” başlığı altında ulaşabilirsiniz.

    Hocamızın altı doktora ve dokuz yüksek lisans öğrencisi olmuştur.

    Yönetilen Doktora Tezleri

    • Hülya Töre İşcan, “Cebirsel Fonksiyon Cisimlerinin Sınıf Sayıları” (Class Numbers of Algebraic Function Fields), 1983.
    • Hatice Kandamar, “Reel Abelsel Sayi Cisimlerinin. Sınıf Sayıları” (Class Numbers of Real Abelian Number Fields), 1983.
    • James Conlon, Ortak Danışman M. Gündüz Ikeda, “Vectors of Small Hamming Weight on the Linear Span Codes Codes of the Projective Planes of Orders 5 and 10”, 1986.
    • Osama Alkam, “Class Number of (v,n,M)- Extensions”, 1993.
    • Burcu Gülmez, Ortak Danışman Ferruh Özbudak, “Kummer Extensions of Function Fields with Many Rational Places”, 2005.
    • Dilek Buyruk, Ortak Danışman Ferruh Özbudak, “On algebraic function fields with class number three”, 2011.

    Yönetilen Yüksek Lisans Tezleri:

    • Fusun Akman, “Error Estimates in Effective Versions of Tchebotarev Density Theory”, 1986.
    • Okan Tekman, “On de Rham-Witt Complex and Crystalline Cohomology”, 1986.
    • Abdelhalim Zikan, “Explicit Class Field Theory for Rational Function Fields”, 1989.
    • Salti Samara, “Continued Fractions and Some Number-Theoritic Computations”, 1989.
    • Selma Altinok, “Sets of Primes Determined by Systems of Polynomial Congruences and Densities of Primes Dividing the Lucas Numbers”, 1991.
    • Yakup Esen, “Drinfeld Modules”, 1997.
    • Burcu Gülmez, “Riemann Hypothesis for Function Fields”, 1998.
    • Ömür Celmanbet, “On Implementation Theory”, 1999.
    • Erol Serbest, “Lubin-Tate Theory”, 1999.

    Kitap

    İsmail Güloğlu ve Cemal Koç ile birlikte yazdıkları Türkçe Soyut Cebir (Anadolu Üniversitesi 1991) kitabı vardır.

    Sevgili hocamızı 21 Ocak 2019 tarihinde İstanbul’da tedavi görmekte olduğu hastanede kaybettik. Nurlar içinde yatsın, tüm öğrencilerine öğrettikleri, hem matematik hem de yaşam felsefesiyle beraber, içimizde hep yaşayacaktır. Onu daha şimdiden özledik.

    Sevgiyle anıyoruz.